ΑΠΟΨΗ | Συντακτική Ομάδα | 24/09/2026
Η διεκδίκηση της πρωτιάς είναι θεμιτή. Η δημοκρατική εναλλακτική, όμως, χρειάζεται συμφωνία μεταξύ ισότιμων πολιτικών δυνάμεων, όχι προσχώρηση σε έναν προεπιλεγμένο ηγεμόνα.
Η συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα στον ΣΚΑΪ, στις 23 Σεπτεμβρίου, επανέφερε ένα ουσιαστικό ερώτημα για τον προοδευτικό χώρο: πώς συμβιβάζεται η διεκδίκηση ηγετικού ρόλου με την ανάγκη συνεργασιών; Ο πρόεδρος της ΕΛΑΣ δήλωσε ότι επιδιώκει συνεννόηση με τις προοδευτικές δυνάμεις στη βάση του πολιτικού σχεδίου του, διευκρινίζοντας ότι αυτή η βάση δεν απαιτεί απόλυτη ταύτιση. Παράλληλα, παρουσίασε τη δική του παράταξη ως την αποτελεσματικότερη εναλλακτική απέναντι στη ΝΔ. Αυτά αποτελούν δημόσιες πολιτικές θέσεις, όχι προεξόφληση της εκλογικής ετυμηγορίας. Η αφορμή καταγράφεται τόσο στο ρεπορτάζ του σταθμού όσο και στην επίσημη απομαγνητοφώνηση της ΕΛΑΣ.
Η πρωτιά δεν υποκαθιστά το πρόγραμμα
Από μια δημοκρατική, πλουραλιστική αφετηρία, δεν υπάρχει τίποτε προβληματικό στην επιθυμία ενός κόμματος να κερδίσει τις εκλογές. Θα ήταν παράδοξο να του ζητούσαμε να απαρνηθεί τη φιλοδοξία του. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εκλογική διεκδίκηση μετατρέπεται σε απαίτηση προκαταβολικής αναγνώρισης πολιτικής ιδιοκτησίας πάνω σε έναν ολόκληρο χώρο. Κανένα πρόσωπο και κανένας μηχανισμός δεν διαθέτει τίτλους κυριότητας στην κοινωνική δυσαρέσκεια ή στην προσδοκία αλλαγής.
Η προοδευτική πλειοψηφία δεν πρέπει να νοείται ως άθροισμα δυνάμεων που απλώς αποδέχονται τον ισχυρότερο. Αξίζει να διεκδικείται ως συμφωνία πάνω σε συγκεκριμένες προτεραιότητες. Ποια δικαιώματα ενισχύονται; Ποιες δημόσιες υπηρεσίες αποκτούν πόρους; Ποιοι θεσμικοί περιορισμοί δεσμεύουν την επόμενη κυβέρνηση; Χωρίς τέτοιες απαντήσεις, η συζήτηση περί συνεργασιών κινδυνεύει να εξαντλείται στην κατανομή ρόλων πριν καν προσδιοριστεί το έργο.
Συνεργασία δεν σημαίνει πολιτική αυτοδιάλυση
Ας δεχθούμε την ισχυρότερη εκδοχή του αντίθετου επιχειρήματος: μια παράταξη χρειάζεται καθαρό κέντρο βάρους για να κυβερνήσει. Η υπερβολική διασπορά ευθύνης μπορεί να δυσκολέψει τις αποφάσεις και να επιτρέψει σε κάθε εταίρο να αποποιείται το κόστος τους. Η ένσταση είναι σοβαρή. Δεν αποδεικνύει, όμως, ότι η αποτελεσματικότητα προϋποθέτει την πολιτική υποταγή των μικρότερων στον μεγαλύτερο.
Η ενότητα στη δράση μπορεί να συνυπάρχει με την αυτονομία στην ταυτότητα. Προϋπόθεση είναι μια συμφωνία που να ξεκαθαρίζει τι γίνεται, σε ποιον χρόνο και με ποιον τρόπο λύνονται οι διαφωνίες. Η δημοκρατική συνεργασία χρειάζεται κανόνες ακριβώς επειδή οι συμμετέχοντες δεν είναι ίδιοι. Αν ήταν ίδιοι, δεν θα χρειαζόταν συνεργασία· θα αρκούσε ένα κοινό κόμμα.
Το δικαίωμα της διαφωνίας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως βλάβη που θα διορθωθεί με περισσότερη ηγετική επιβολή. Είναι ο τρόπος με τον οποίο διαφορετικές κοινωνικές εμπειρίες φτάνουν στο τραπέζι. Μια εργαζόμενη στην περιφέρεια, ένας ενοικιαστής στην Αθήνα και ένας μικρός παραγωγός δεν έχουν υποχρεωτικά τις ίδιες προτεραιότητες. Η πολιτική σύνθεση οφείλει να εξηγεί τις επιλογές της σε όλους.
Το ΠΑΣΟΚ δεν απαλλάσσεται από την ίδια δοκιμασία
Αυτή η κριτική δεν χαρίζει στην υπόλοιπη αντιπολίτευση το δικαίωμα να κρύβεται πίσω από την αυτονομία της. Η αυτοτελής παρουσία του ΠΑΣΟΚ, όπως κάθε κόμματος, είναι δημοκρατικά θεμιτή. Δεν αποτελεί από μόνη της σχέδιο για τη χώρα. Το ίδιο ισχύει για την ΕΛΑΣ, τον ΣΥΡΙΖΑ και κάθε δύναμη που διεκδικεί να συμβάλει σε μια προοδευτική κατεύθυνση.
Αν ζητάς από τον πολίτη να απορρίψει μια κυβέρνηση, οφείλεις να εξηγείς ποια εναλλακτική προτείνεις και ποιες συνεννοήσεις θεωρείς δυνατές. Όχι να προαναγγέλλεις συμφωνίες χωρίς εντολή, αλλά να κάνεις ορατούς τους όρους σου. Η αποφυγή αυτής της συζήτησης δεν είναι κατ’ ανάγκη υπευθυνότητα. Μπορεί να αφήνει τον ψηφοφόρο με περισσότερη αβεβαιότητα για το αποτέλεσμα της επιλογής του.
Ένας δύσκολος συμβιβασμός μπορεί να είναι προοδευτικός
Η αιρετική σκέψη εδώ είναι ότι ένας έντιμος συμβιβασμός ίσως υπηρετεί καλύτερα μια προοδευτική πολιτική από μια αδιαπραγμάτευτη διακήρυξη. Όχι οποιοσδήποτε συμβιβασμός. Όχι συμφωνίες που καταργούν το περιεχόμενο της εντολής. Αλλά εκείνος που εξασφαλίζει πραγματική κοινωνική βελτίωση, ακόμη και αν δεν ικανοποιεί πλήρως καμία κομματική αφήγηση. Η καθαρότητα του αυτοπροσδιορισμού δεν είναι το μοναδικό μέτρο της πολιτικής συνέπειας.
Χρειάζεται, επομένως, να διαχωρίσουμε τα μη διαπραγματεύσιμα δικαιώματα από τις διαπραγματεύσιμες διαδρομές εφαρμογής. Η ισονομία δεν μπορεί να μπαίνει σε παζάρι. Το χρονοδιάγραμμα μιας μεταρρύθμισης μπορεί να συζητηθεί. Η ανεξαρτησία των θεσμών δεν προσφέρεται ως αντάλλαγμα. Η επιλογή μεταξύ δύο διαφορετικών εργαλείων κοινωνικής πολιτικής απαιτεί έλεγχο και επιχειρήματα, όχι πιστοποιητικό ιδεολογικής νομιμοφροσύνης.
Πέντε δεσμεύσεις πριν από τη συζήτηση των προσώπων
Μια σοβαρή δοκιμή συνεννόησης θα μπορούσε να ξεκινήσει από λίγες, μετρήσιμες δεσμεύσεις: προστασία της εργασίας, πρόσβαση σε δημόσια υγεία, αντιμετώπιση του στεγαστικού βάρους, θεσμική λογοδοσία και δίκαιη χρηματοδότηση των δημόσιων αναγκών. Αυτή είναι πρόταση αξιολόγησης, όχι περιγραφή συμφωνίας που έχει ήδη επιτευχθεί. Κάθε δέσμευση χρειάζεται κόστος, αρμόδιο φορέα, προθεσμία και δημόσιο απολογισμό.
Το κρίσιμο τεστ δεν θα ήταν ποιος έγραψε πρώτος τη σωστή πρόταση. Θα ήταν ποιος δέχεται να ελεγχθεί για την εφαρμογή της. Ένα κοινό πρόγραμμα που δεν επιτρέπει στην κοινωνία να μετρά την πρόοδο παραμένει διακήρυξη. Και μια συμφωνία που διαθέτει μόνο μηχανισμό κατανομής υπουργείων, αλλά όχι μηχανισμό επίλυσης διαφωνιών, έχει προετοιμάσει την εξουσία της καλύτερα από την πολιτική της.
Η εναλλακτική πρέπει να είναι διαφορετική και στον τρόπο
Η αντίθεση στην κυβέρνηση της ΝΔ δεν αρκεί για να πιστοποιήσει τον προοδευτικό χαρακτήρα μιας επόμενης διακυβέρνησης. Αυτός πρέπει να φαίνεται και στον τρόπο λήψης αποφάσεων: ποιος ακούγεται, ποιος ελέγχει, ποιος μπορεί να διαφωνήσει χωρίς να αντιμετωπίζεται ως εσωτερικός εχθρός. Διαφορετικά, η αλλαγή προσώπων κινδυνεύει να διατηρήσει την ίδια συγκεντρωτική αντίληψη που υποτίθεται ότι θέλει να υπερβεί.
Μια πλειοψηφία αξίζει να είναι προοδευτική πριν γίνει κυβερνητική. Ο Αλέξης Τσίπρας έχει δικαίωμα να ζητά ηγετικό ρόλο, όπως οι άλλες δυνάμεις έχουν δικαίωμα να τον αμφισβητούν. Η κοινωνία, όμως, έχει ένα ισχυρότερο δικαίωμα: να γνωρίζει το περιεχόμενο της εναλλακτικής πριν κληθεί να παραδώσει την εντολή. Η εμπιστοσύνη δεν κερδίζεται με προκρατήσεις. Κερδίζεται με σχέδιο που αντέχει στον αντίλογο.
Πηγές και τεκμηρίωση
Αλέξης Τσίπρας, 28/09/2017. Φωτογραφία αρχείου: Arno Mikkor / EU2017EE, μέσω Wikimedia Commons, CC BY 2.0. Πηγή φωτογραφίας · Άδεια χρήσης. Αντίγραφο προβολής χωρίς αλλαγή του φωτογραφικού περιεχομένου.
